Czy social media kształtują naszą tożsamość?

Media społecznościowe stały się nieodłącznym elementem codzienności studentów. Towarzyszą nam w drodze na uczelnię, podczas przerw między zajęciami, a często także wieczorem, tuż przed snem.         Służą do komunikacji, rozrywki, zdobywania informacji i budowania relacji. Coraz częściej pojawia się jednak pytanie, czy social media są jedynie narzędziem, czy też realnie wpływają na to, kim jesteśmy i jak postrzegamy samych siebie.

Tożsamość – co mówi psychologia?

W psychologii tożsamość rozumiana jest jako względnie spójny obraz samego siebie, obejmujący przekonania, wartości, role społeczne oraz poczucie ciągłości „ja” w czasie. Takie ujęcie wywodzi się m.in. z koncepcji rozwoju psychospołecznego Erika H. Eriksona, który podkreślał, że tożsamość stanowi zintegrowane poczucie tego, kim jednostka jest, dokąd zmierza i jakie miejsce zajmuje w społeczeństwie¹.

Kształtuje się ona stopniowo, szczególnie intensywnie w okresie dorastania i wczesnej dorosłości – a więc w czasie studiów. To moment zadawania sobie pytań: kim jestem, co jest dla mnie ważne i jak chcę być postrzegany? Tradycyjnie odpowiedzi na te pytania powstawały głównie w relacjach bezpośrednich.       Dziś coraz większą rolę odgrywa przestrzeń cyfrowa, w której młodzi dorośli nie tylko komunikują się z innymi, ale również tworzą i prezentują swój wizerunek.

Autoprezentacja online a prawdziwe „ja”

Profile w mediach społecznościowych są formą autoprezentacji – świadomego lub nieświadomego pokazywania siebie innym. Wybieramy zdjęcia, publikujemy określone treści, dzielimy się fragmentami codzienności. Rzadko jednak pokazujemy całość swojego doświadczenia.                                               Zazwyczaj prezentujemy wyselekcjonowaną wersję siebie: bardziej atrakcyjną i ciekawszą.

Nie oznacza to, że obraz ten jest fałszywy, ale często bywa niepełny. Problem pojawia się wtedy, gdy zaczynamy utożsamiać swoją wartość wyłącznie z wizerunkiem online lub porównywać swoje codzienne życie z wyidealizowanymi obrazami innych.                                                                                              Granica między autentycznym „ja” a wykreowaną tożsamością cyfrową może się wtedy zacierać.

Lajki, komentarze i algorytmy – niewidzialni współtwórcy

Istotną rolę w kształtowaniu tożsamości online odgrywa mechanizm informacji zwrotnej. Lajki, komentarze i liczba obserwujących działają jak sygnały akceptacji lub jej braku. Badania neuropsychologiczne przeprowadzone przez Lauren E. Sherman i współpracowników wykazały, że otrzymywanie dużej liczby polubień pod własnymi zdjęciami aktywuje u młodych osób obszary mózgu związane z układem nagrody m.in. jądro półleżące, co może wzmacniać potrzebę powtarzania określonych zachowań i zwiększać podatność na społeczną aprobatę².

W praktyce oznacza to, że reakcje innych użytkowników mogą realnie wpływać na nasze samopoczucie, samoocenę oraz decyzje dotyczące tego, jakie treści publikujemy. Dodatkowo algorytmy mediów społecznościowych podsuwają nam treści zgodne z wcześniejszymi wyborami. Z jednej strony ułatwia to dostęp do interesujących tematów, z drugiej – może prowadzić do zamknięcia w tzw. „bańce informacyjnej”, która wzmacnia określony obraz świata i samego siebie.

Plusy i minusy obecności w mediach społecznościowych

Nie można jednoznacznie ocenić wpływu social mediów jako wyłącznie negatywnego lub pozytywnego. Z jednej strony umożliwiają one eksplorację tożsamości, kontakt z różnorodnymi poglądami, rozwijanie zainteresowań i poczucie przynależności do grupy. Dla wielu studentów są przestrzenią wyrażania siebie i budowania relacji.

Z drugiej strony nadmierna koncentracja na wizerunku online może prowadzić do obniżonej samooceny, lęku przed oceną oraz poczucia presji by spełniać określone standardy atrakcyjności czy sukcesu. Szczególnie podatne na te mechanizmy są osoby, które dopiero kształtują swoją tożsamość i szukają potwierdzenia własnej wartości na zewnątrz.

Jak korzystać świadomie? Kilka refleksji na koniec

Media społecznościowe same w sobie nie definiują naszej tożsamości, ale mogą znacząco wpływać na sposób, w jaki ją budujemy. Kluczowa wydaje się świadomość: rozumienie, że to, co widzimy online, jest jedynie fragmentem rzeczywistości, a nie jej pełnym obrazem.

Być może warto od czasu do czasu zadać sobie pytania: dlaczego publikuję dany post, jak reaguję na brak reakcji, czy to, co pokazuję, jest zgodne z tym, kim czuję się naprawdę? Takie refleksje nie wymagają rezygnacji z mediów społecznościowych, lecz pomagają korzystać z nich w sposób bardziej świadomy i wspierający rozwój własnej tożsamości.

Przypisy

¹ Erikson, E. H. (1968). Identity: Youth and Crisis. New York: W.W. Norton.
² Sherman, L. E., Payton, A. A., Hernandez, L. M., Greenfield, P. M., & Dapretto, M. (2016). The Power of the Like in Adolescence: Effects of Peer Influence on Neural and Behavioral Responses to Social Media. Psychological Science, 27(7), 1027–1035.